Szamanizm jako reliktowa forma praktyk

Korzenie szamanizmu sięgają bardzo daleko w przeszłość, jednak zmuszony był przebyć znaczną drogę nim pochwycił zainteresowanie antropologów. Z początku szamani uważani byli za czcicieli diabła i bałwochwalców. Później też nazywani szaleńcami. Niektóre autorytety mówiąc o praktykach szamańskich używały wręcz pojęcia ‘spektakl’. Z całą pewnością jednak są to archaiczne praktyki o charakterze magiczno-religijnym, które dzisiaj niemal całkowicie przestały istnieć.

Czym jest szamanizm?

Szamanizm uważany jest za religijny fenomen rodem z Syberii i Azji Centralnej. Można go też nazwać pierwotną wiarą ludów zamieszkujących te rejony.i Istnieją jednak podobne praktyki pochodzące z obu Ameryk oraz innych rejonów świata. Koncept szamanizmu jaki przyjął się w kulturze europejskiej oraz powszechnym myśleniu, pochodzi głównie z obszaru syberyjskiej Tunguski gdzie ukształtował się w oparciu o praktyki tamtejszej ludności rdzennej. Ślady bardzo przybliżonych praktyk można odnaleźć wśród słabo rozwiniętych cywilizacyjnie społeczności niemalże z całego świata. Jednym z takich przykładów jest ‘currandero’ jako rodzaj szamana pochodzącego z wiejskich obszarów Ekwadoru, który zajmował się praktykami leczenia ludowego.ii

Same określenia ‘szaman’ i ‘szamanizm’ po raz pierwszy zostały użyte w dziele Mircei Eliade, rumuńskiego religioznawcy i filozofa kultury, pod tytułem „Shamanism. Archaic techniques of ecstasy”. Według niego słowo ‘szamanizm’ pochodzi z Rosji od tunguskiego zwrotu ‘saman’. Podaje on możliwość, iż owy zwrot ma swoje początki w palijskim ‘samana’ ( z sanskrytu ‘sramana’) oznaczającym indyjskiego ascetę żyjącego z jałmużny, który odsunął się od świata, aby za wykorzystaniem praktyk jogicznych zgłębiać naturę rzeczywistości.iii

Szaman jest mediatorem pomiędzy światem ludzi i duchów. Z tego względu praktyki szamańskie oparte są o myśl, iż świat, w którym żyjemy zawiera w sobie zdecydowanie więcej zjawisk i zależności niż te, które widzimy gołym okiem. Jest to również powodem, dla którego niektóre społeczności zaakceptowały potrzebę istnienia specjalnych jednostek potrafiących komunikować się z niewidzialnym światem duchów. Rolą szamana było przejąć funkcję opiekuna społeczności, będąc jej przedstawicielem i komunikując się w jej imieniu z duchami.iv

Powyższe idee są bardzo podobne do nieco starszego, wręcz archaicznego konceptu jakim jest animizm (łac. anima – oddech, dusza). Ten z kolei jest najprawdopodobniej ojcem dla szamanizmu i wszelkich praktyk opartych na obcowaniu z witalną częścią rzeczywistości. W myśl animizmu nie tylko człowiek ma duszę. Posiadają ją także istoty nieludzkie takie jak zwierzęta, rośliny, a nawet przedmioty nieożywione. To z kolei umożliwia komunikację z tak ożywionym w koncepcji animizmu światem, co można zaobserwować w praktykach szamańskich.v

Niestety szamanizm w dużej mierze pod wpływem licznych procesów wymarł i dalej wymiera. Z jego oryginalną tradycją i praktyką można się teraz spotkać już jedynie w kręgach społeczności lokalnych o niskim rozwoju cywilizacyjnym, które stanowią zdecydowaną mniejszość.

Czynniki wypierające szamanizm

Szamanizm w dzisiejszych czasach występuje przeważnie w formach reliktowych. Jest to spowodowane między innymi postępującą modernizacją świata, która dotyka najdalszych zakątków globu. Zarówno ludzka cywilizacja jak i mentalność społeczna uległy znacznej zmianie kierunku. Proste ludy żyły w bardzo bliskich relacjach z naturą i były od niej bardzo zależne. Im bardziej ludzkość zmierzała w stronę panowania nad naturą (technologia), tym ten kontakt uszczuplał się, aż wreszcie niemal całkowicie zanikł.

Człowiek zaczął coraz bardziej stawiać na racjonalność, która kłóci się z ideą szamanizmu. Co prawda wierzenia i rytuały nie zanikły całkowicie, jednakowoż w wyniku owej modernizacji zmieniła się sama mentalność ludzi praktykujących szamanizm. Doprowadziło to do tego, iż powoli acz niechybnie, zatracane są wartości, które pozwalały trwać rodzimym wierzeniom.

Wiara jest współtworzona przez całą społeczność. Szaman bez współuczestnictwa i otwartości swoich współwyznawców nie jest w stanie w pełni wykonywać swoich funkcji. Zmiany społeczne również wymogły, by osoby dbające o wspólne dobro oraz zdrowie fizyczne i duchowe odeszły w niepamięć. Stąd też coraz rzadziej można spotkać zbiorowości praktykujące rytuały szamańskie. Ludzie nie odczuwają już po prostu potrzeby ich przeprowadzania.

Pomimo, iż nie zniknęły one doszczętnie, to stanowią blade odbicie tego co miało miejsce w przeszłości. Zachowały się jedynie dlatego, iż starsze pokolenie jest wierne tradycji i dalej wyznaje zasady, których nabyły w przeszłości, tymczasem młodzi w większości nie przywiązują już do obrzędów szamańskich tak dużej uwagi.

Kolejnym ważnym czynnikiem przyczyniającym się do wypierania szamanizmu jest po prostu dominacja kultyzmu, która dokonała się na przestrzeni wieków. Religie monoteistyczne oraz politeistyczne (w małym stopniu, gdyż często szamanizm oraz animizm przenikał się w tych religiach) przez swój agresywny ekspansyjny charakter, doprowadzały do wyparcia owych wierzeń szamanistycznych. W wielu przypadkach dochodziło do synkretyzacji kulturowej: gdzie czczone duchy stawały się świętymi prawosławnymi. Oryginalna tradycja szamańska ostała się głównie wśród społeczności plemiennej, nie tkniętej ani nie nawracanej przez inne, dominujące religie.

Szamanizm teraz

Obecnie, pierwotne praktyki szamańskie są reliktem dawnych czasów. Niektóre tradycje szamanistyczne zostały stracone na zawsze wraz z tymi, którzy je kultywowali. Nie sposób odtworzyć oryginalnego przekazu bez przewodnika, a tacy często byli eliminowani. Na szczątkach owych tradycji narodził się jednak neoszamanizm, który można uznać jako próbę interpretacji założeń oraz praktyk obecnych w pierwotnym szamanizmie.


Terminu ‘neoszamanizm’ jako pierwszy użył w swej książce pt. „Szaman”, antropolog Piers Vitebsky. Stwierdza on tam, że nowe ruchy szamanistyczne, kryjące się pod rozpatrywanym terminem, są mieszanką dziedzictwa kontrkulturowego, zafascynowania nieeuropejskimi religiami, idei New Age, antropologii oraz różnych form samopomocy i samorealizacji. Ruchy neoszamanistyczne traktują szamanizm w mniejszym stopniu jako religię. Jest bardziej traktowany jako jeden ze sposobów postrzegania świata, który jest także metodą rozwiązywania problemów ludzkości.

Neoszamanizm jest odmienny od szamanizmu również z tego powodu, iż nie łączy się zbytnio ze społeczną rolą szamana, co leży u podstaw pierwotnej tradycji. W nowym nurcie szaman, zamiast liderem społeczności staje się samodoskonalącą się jednostką, zagłębiającą codzienne zjawiska oraz odosobnione medytacje nakierowane na poznanie odpowiedzi dotyczących najgłębszych pytań osobistych.

Ostatnią z najważniejszych różnic pomiędzy szamanizmem i neoszamanizmem jest przynależność. U szamana z dorzecza Amazonki jest ona wewnętrznie wpleciona w jego dar i cel jego działalności. Przynależność szamana miejskiego natomiast jest tymczasowa i bardzo zależna od wielu czynników, np. miejsca przebywania czy celu jego praktyk a te z kolei wiążą się z tempem życia współczesnej aglomeracji miejskiej.

Zakończenie

Dzisiejsi badacze mogą spróbować przeanalizować treści pozostawione im w spadku przez wielu podróżników. Istnieją również prace naukowe napisane przez środowiska uczelniane. Posiadają one pewną metodykę badawczą, a więc są bardziej wartościowe dla współczesnych naukowców zajmujących się tym zagadnieniem. Warto jednak pamiętać, iż nie wszystkie dostępne nam relacje mają taką samą wartość naukową (te pochodzące z XIX wieku w przeważającej części mają charakter sprawozdawczo-pamiętnikowy, stąd też opis obrzędów nie posiada jakiejś głębszej analizy wyjaśniającej poszczególne elementy rytuału) . Są one jednak o tyle istotne, iż zostały sporządzone przed przemianami społecznymi, które doprowadziły do zaniku praktyk szamańskich.

Ze względu na tą szczątkowość zdarza się również tak, iż odtworzenie starych praktyk szamańskich z danego rejonu jest po prostu niemożliwe. Częstokroć miejscowe wierzenia ulegały wymieszaniu z inną religią, która była np. narzucana przez warstwy rządzące. Przykładem takiej synkretyzacji może być szaman kazachski, który w swoich rytuałach łączył elementy religii islamu i szamanizmu. Jest to dosyć powszechne w rejonach, które znajdowały się pod okupacją silnych państw wyznających islam (np. Turcja). Pomimo, iż odtworzenie oryginalnych wierzeń jest niewykonalne, warto badać owe połączenia, gdyż zazwyczaj jedna z religii pozostaje dominująca w stosunku do drugiej. Można wtedy określić, która z nich ma większy wpływ na ludność zamieszkującą dane tereny.

Aby choć trochę poznać praktyki szamańskie można również próbować interpretacji metod neoszamańskich, śledząc ich pierwotne źródło lub po prostu wyjść z założenia empirycznego i wybrać się na wycieczkę, zwiedzając tereny syberyjskie i doświadczając kontaktu z prawdziwą kolebką szamanizmu.


Przypisy:

i Szamanizm (hasło), w: Encyklopedyja Powszechna: Tom dwudziesty czwarty „Starowiercy – Tarnogrodzka konfederacyja, Warszawa 1867, s.539.

ii T. H. Hohenshil: Counseling Around The World: An International Handbook, Alexandria 2013, s. 384.

iii M. Mejor: Buddyzm. Zarys historii buddyzmu w Indiach, Warszawa 2001, s. 37-46.

iv M. Dermant Jakobsen: Shamanism: Traditional and Contemporary Approaches to the Mastery of Spiritus and Healing, Nowy Jork 1999, s. 1.

v G. Harvey: Animizm: Respecting the Living, New York 2006, s. 3-27.

Zespół pasjonatów nieszablonowego myślenia oraz postępu intelektualnego, posiadający wieloletnie doświadczenie w obserwacji oraz analizie otaczającej rzeczywistości. Promotorzy kultury oraz doskonalenia się we wszystkich dziedzinach wiedzy. Wprawni badacze literatury mistycznej, kulturowej, cywilizacyjnej oraz naukowej. Śmiali filozofowie czasów współczesnych, niestrudzeni w poszukiwaniu prawdy.

Zostaw wiadomość

Leave a comment


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.


Vidir Lysandi

2 lata ago

Bardzo dobry artykuł, ale… Szamanizm to nie wiara. Częsty błąd. Wiarą jest animizm,a szamanizm to zespół praktyk, ale nie wiara. Druga rzecz, z którą trudno mi się zgodzić to ten fragment:

“Obecnie, pierwotne praktyki szamańskie są reliktem dawnych czasów. Niektóre tradycje szamanistyczne zostały stracone na zawsze wraz z tymi, którzy je kultywowali. Nie sposób odtworzyć oryginalnego przekazu bez przewodnika, a tacy często byli eliminowani. Na szczątkach owych tradycji narodził się jednak neoszamanizm, który można uznać jako próbę interpretacji założeń oraz praktyk obecnych w pierwotnym szamanizmie.”

Przede wszystkim w szamanizmie osoba szamana jest wybrana i uczona przez Duchy. Kiedy brakło starego szamana – a tak się czasem zdarzało i wciąż zdarza – Duchy powoływały (i nadal powołują) nowego szamana. I to one go uczą. Na tym właśnie to polega. Dlatego dziś tzw przerwane linie przekazu – i to wiele lat temu – są z powodzeniem odtwarzane. I wciąż rozwijane bo Duchy prowadzą szamana tak w czasie, jak i przestrzeni. Wiele dzisiejszych praktyk, we współczesnym świecie, to nie neoszamanizm – odtwórstwo tego co było – ale często powołanie i przejście inicjacji szamańskiej, tak jak to się odbywało od tysięcy lat.

Etanol

2 lata ago

Dokładnie tak, duchy duchami ale tradycja tradycją. Dobre i trzeźwe spojrzenie na temat. Inicjacje szamańskie nadal występują, ale odtwarzanie praktyk w tak zurbanizowanym świecie staje się coraz trudniejsze i do tego dochodzi pewien logiczny konflikt, w którym duchy z różnych zakątków świata, z różnych tradycji, z rożnych kultur i wierzeń pędziłyby do przykładowego Janusza w celu inicjowania go w Starbucksie. Janusza dodajmy, który nie ma nic wspólnego z daną kulturą, nie ma często o niej pojęcia, bywa nieraz zaprzeczeniem celów owych duchów (chyba, że duchy przerzuciły się na iPady). Tego mi w tekście brakowało, a jest to moim zdaniem istotny element całego zagadnienia. Dodajmy, że pojawia się inny temat związany z właśnie z samymi duchami – jakie duchy? W różnych tradycjach szamańskich były czymś innym, tu przodkami, tu innymi bytami. W ostatnim zdaniu jest dobrze to podsumowane.


Website Security Test

Znajdziesz nas

Blogi

  • Krakowski Stańczyk

    Hucpa, swawola i łajdactwo w jednym.

  • Zielarski Alembik

    Zielono, zdrowo i ładnie. Czyli Cynthia w swoim żywiole ;)

Copyright 2017 © All Rights Reserved Okult.pl     Designed by Okult.pl